«لال‌شو»؛میراثی که نباید خاموش بماند

مجتبی قربانی

به گزارش پایگاه خبری تیترشمال –  لال‌شو، یکی از آیین‌های ریشه‌دار فرهنگ مازندران، فراتر از یک رسم شبانه، بازتابی از پیوند اسطوره آرش کمانگیر با باورهای مردم این دیار به برکت، باروری و تندرستی است، میراثی که سینه‌به‌سینه از نسل‌های گذشته به امروز رسیده و هفته مازندران فرصتی برای بازشناسی و پاسداشت آن فراهم کرده است.

روایتی که از حافظه تاریخ به زندگی مردم رسید

در فرهنگ مازندران، برخی آیین‌ها بخشی از حافظه جمعی و شناسنامه فرهنگی مردم به شمار می‌روند. «تیرماسیزده‌شو» یا همان شب لال‌شو، از جمله این سنت‌هاست، آیینی که با فرارسیدن سیزدهم آبان، هم‌زمان با سیزدهم تیر در گاه‌شماری طبری، در بخش‌هایی از مازندران یادآور روزگاری می‌شود که زندگی مردم با طبیعت، اسطوره و باورهای نیاکان پیوندی ناگسستنی داشت.

این جشن در روایت‌های فرهنگ عامه با جشن تیرگان و داستان آرش کمانگیر ارتباط دارد، قهرمانی که در اسطوره‌های ایرانی، جان خویش را در راه تعیین مرزهای سرزمینش نهاد و تیر او به نمادی از فداکاری، میهن‌دوستی و پاسداری از ایران تبدیل شد.

با این حال، تیرماسیزده‌شو تنها بازگویی یک داستان حماسی نیست، مجموعه‌ای از رسم‌ها، باورها، خوراکی‌های محلی و مناسبات اجتماعی است که در گذر زمان، هویت خاصی به زندگی فرهنگی مردم مازندران بخشیده است.

شیش در دست لال؛ نمادی از آرزوی فراوانی و تندرستی

در میان آداب این شب، اجرای آیین «لال‌بازی» از جلوه‌های شاخص و شناخته‌شده به شمار می‌رود. در این رسم، فردی با پوشش ویژه و در سکوت کامل، نقش لال را بر عهده می‌گیرد و به همراه افرادی که در برخی مناطق «لال‌مار» و کیسه‌دار نامیده می‌شوند، راهی خانه‌های مردم می‌شود.

لال در جریان این مراسم، ترکه‌ای باریک و بلند موسوم به «شیش» در دست دارد و بدون آنکه سخنی بگوید، حرکاتی نمادین انجام می‌دهد. در باورهای محلی، این ترکه نشانه‌ای از خیر و برکت، سلامتی و خوش‌یمنی است و حتی در برخی مناطق برای افزایش باردهی، به درختان کم‌ثمر نیز زده می‌شود.

مردم نیز با استقبال از گروه لال، خوراکی‌هایی نظیر گردو، انار، شیرینی و محصولات باغی را به آنان هدیه می‌کنند؛ رسمی که علاوه بر وجه اعتقادی و نمادین، جلوه‌ای از مهمان‌نوازی، سخاوت و همدلی میان خانواده‌ها و همسایگان است.

در برخی روایت‌ها، ترکه شیش پس از پایان مراسم در خانه نگهداری می‌شود تا یادآور برکت و خوش‌یمنی باشد؛ گویی تکه‌ای چوب از دل طبیعت، حامل آرزوهای مردمانی است که فراوانی محصول و سلامت خانواده را در پیوند با زمین جست‌وجو می‌کردند.

پژوهشگران از پیوند لال‌شو با حماسه آرش می‌گویند

ابعاد اسطوره‌ای و فرهنگی این آیین در گفت‌وگوهای پژوهشگران فرهنگ عامه نیز مورد توجه قرار گرفته است.

فریده یوسفی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ و فرهنگ مازندران، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به ارتباط آیین لال‌شو با داستان آرش کمانگیر، از ترکه همراه شخصیت لال به‌عنوان نمادی مرتبط با تیر آرش یاد کرده است.

بر اساس توضیحات وی، در برخی روایت‌های قدیمی، پس از اجرای مراسم، ترکه به پشت‌بام خانه برده می‌شد و به‌عنوان نماد برکت و فراوانی مورد توجه قرار می‌گرفت. همچنین زدن نمادین ترکه به درختان کم‌ثمر، با آرزوی افزایش محصول و باروری در سال آینده همراه بود.

سعدی قاسم‌نژاد، پژوهشگر تاریخ سوادکوه و فرهنگ عامه نیز، این آیین را در ارتباط با اسطوره آرش و مفاهیمی همچون پیروزی و تمامیت سرزمینی ایران تفسیر کرده است.

از این منظر، اجزای مختلف مراسم، از ترکه شیش گرفته تا کیسه همراهان و خوراکی‌های شبانه، تنها وسایلی برای اجرای یک نمایش محلی نیستند، بلکه هر یک در حافظه فرهنگی مردم حامل معنایی خاص هستند.

از نگاه دانشگاه تا بازخوانی نمادهای اسطوره‌ای

در سال‌های اخیر، بررسی علمی آیین‌های بومی مازندران نیز زمینه‌ای برای شناخت عمیق‌تر لایه‌های پنهان این سنت‌ها فراهم کرده است.

دکتر رضا ستاری، دانشیار گروه ادبیات فارسی دانشگاه مازندران، در یادداشتی با عنوان «از تیر آرش تا ترکه لال‌شیش، خوانشی اسطوره‌شناختی از آیین تیرماسیزّه‌شو» به بررسی جنبه‌های نمادین این مراسم پرداخته است.

وی در این خوانش، تیرماسیزّه‌شو را محدود به یک جشن محلی یا صرفاً روایتی مرتبط با آرش کمانگیر نمی‌داند و بر ارتباط میان نمادهای آب، گیاه، باروری و استمرار حیات با آیین لال‌شیش تأکید می‌کند.

دوربین مستندسازان در جست‌وجوی میراث لال‌شو

لال‌شو تنها در خاطرات سالمندان و روایت‌های شفاهی باقی نمانده و در سال‌های اخیر به موضوعی برای تولید آثار مستند نیز تبدیل شده است.

سیدعلی شیدایی‌فر، کارگردان مستند «لال‌شو»، از سه سال پژوهش درباره آیین‌های بومی مازندران برای ساخت این اثر سخن گفته است.

وی با اشاره به تحقیقات میدانی خود در مناطق مختلف استان، به‌ویژه روستای اساس سوادکوه، توضیح داده است که شناخت این آیین از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، مشورت با صاحب‌نظران و گفت‌وگو با سالمندان و اهالی منطقه دنبال شده است.

این مستندساز همچنین ترکه بلند و باریک در دست شخصیت لال را از نمادهای محوری مراسم و مرتبط با کمان آرش معرفی کرده و بر ظرفیت آیین‌های بومی مازندران برای تبدیل‌شدن به آثار فرهنگی و هنری تأکید داشته است.

در ادامه توجه هنرمندان به این میراث، مستند دیگری با همین عنوان به کارگردانی محمد مقیم‌پور بیژنی، در مهرماه ۱۴۰۵ به بخش رقابتی سومین جشنواره ملی فیلم و عکس روستا و عشایر «هزار و یک روایت» راه یافت.

مهدی معصومی، مدیر حوزه هنری مازندران، نیز این اثر را روایتی از یکی از سنت‌های کهن استان در پیوند با پاسداشت آرش کمانگیر دانسته است. این مستند پیش‌تر نیز موفق به کسب جایزه نخست بخش مستند در بخش فرهنگیان جشنواره بین‌المللی فیلم رشد شده و در چند جشنواره خارجی حضور داشته است.

خانواده‌ها؛ حافظان اصلی سنت‌های کهن مازندران

در کنار تلاش پژوهشگران و هنرمندان، نقش خانواده‌های مازندرانی در زنده نگه‌داشتن این مراسم انکارناپذیر است. بسیاری از جزئیات آیین لال‌شو نه در کتاب‌ها، بلکه در حافظه و روایت نسل‌هایی باقی مانده که این شب را با دورهمی و اجرای رسم‌های قدیمی سپری کرده‌اند.

حسینی، بزرگ یک خانواده محلی در بابل، به اهمیت دورهمی‌های خانوادگی و دیدار همسایگان در این شب پرداخته است.

پسر وی نیز درباره رسم لال‌بازی توضیح داده و ضربه نمادین ترکه شیش را در باورهای گذشته با خوش‌قدمی، سلامتی و دورماندن از بیماری مرتبط دانسته است.

همچنین صمد صالح‌طبری، نویسنده و پژوهشگر،، این جشن را واجد مفاهیمی همچون دوستی، مودت، پیروزی و صلابت دانسته و به خوراکی‌های سنتی این شب از جمله گردو، کماج، نان‌های محلی، بشتی‌زیک و میوه‌های پاییزی اشاره کرده است.

حتی برخی رسم‌های ساده این شب نیز در باورهای مردم معنایی نمادین دارند؛ برای نمونه، شکستن گردو و توجه به مغز آن در برخی روایت‌های محلی با پیش‌بینی نمادین فراوانی یا دشواری در سال آینده ارتباط داده می‌شود.

هفته مازندران؛ بستری برای معرفی میراث فرهنگی استان

پاسداشت آیین‌های بومی در هفته مازندران، فرصتی برای بازشناسی سنت‌هایی است که در کنار زبان، موسیقی، پوشش و آداب اجتماعی، هویت فرهنگی این خطه را شکل داده‌اند.

محمد محمدی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران، در گفت‌وگو با خبرگزاری صداوسیمای مازندران از پیش‌بینی بیش از ۱۰۰ برنامه فرهنگی و هنری به مناسبت هفته مازندران خبر داده و معرفی مفاخر، پاسداشت میراث تاریخی و احیای آیین‌های بومی را از اهداف این برنامه‌ها عنوان کرده است.

به گفته وی، برنامه‌هایی با محوریت تیرماسیزده‌شو و زبان مازندرانی نیز در روزهای ۲۳ تا ۲۵ آبان در مدارس استان پیش‌بینی شده است.

در همین زمینه،احمد تجری، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران، با اشاره به اهمیت هفته مازندران در معرفی ظرفیت‌هایتاریخی و فرهنگی استان گفت: این مناسبت فرصتی برای بازخوانی میراث بومی و انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل جوان است.

وی از برگزاری برنامه‌های متنوعی در این هفته خبر داد و افزود: نشست‌های تخصصی تاریخ شفاهی و اساطیر مازندران، کارگاه‌های آشنایی با میراث فرهنگی، نشست‌های علمی، مسابقات نقاشی و داستان‌نویسی، نمایشگاه عکس، آثار کودکان و صنایع‌دستی از جمله این برنامه‌هاست.

تجری همچنین برگزاری همایش روز نیما همزمان با زادروز نیما یوشیج در پایگاه ملی یوش، اجرای برنامه‌های هنرمندان روستای ملی حصیر در بابل، غبارروبی بقاع تاریخی و پیگیری پرونده‌های ثبت میراثی را از دیگر رویدادهای هفته مازندران عنوان کرد.

مدیرکل میراث‌فرهنگی مازندران با اشاره به برنامه‌های شهرستانی اظهار داشت: در جویبار نمایشگاه صنایع‌دستی، تورهای گردشگری و دانش‌آموزی و میز خدمت برگزار می‌شود؛ در تنکابن نیز جشنواره کدو در خرم‌آباد و آیین سنتی تیرماه سیزده‌شو پیش‌بینی شده است.

وی ادامه داد: ساری میزبان جشن هفته مازندران، آیین تیرماه سیزده‌شو یا لال‌شو، شادپیمایی، رونمایی از کتاب‌های استادان تاریخ مازندران و کارگاه آموزشی هوش مصنوعی در گردشگری خواهد بود. همچنین نمایشگاه صنایع‌دستی در سرخرود از ۱۰ تا ۱۲ آبان و در محمودآباد از ۱۳ تا ۱۵ آبان برپا می‌شود.

تجری در پایان با تأکید بر نقش این برنامه‌ها در رونق اقتصاد فرهنگی استان گفت: این رویدادها ضمن معرفی هنرهای سنتی مازندران، زمینه حمایت از هنرمندان و تولیدکنندگان بومی و آشنایی بیشتر شهروندان و گردشگران با میراث فرهنگی استان را فراهم می‌کند.

لال‌شو؛ ظرفیتی فراتر از یک مراسم مناسبتی

ظرفیت فرهنگی مازندران تنها در طبیعت چشم‌نواز، جنگل‌های هیرکانی و سواحل دریای خزر خلاصه نمی‌شود. آیین‌ها و سنت‌های محلی نیز می‌توانند در معرفی چهره‌ای متفاوت از این استان نقش‌آفرین باشند، چهره‌ای که در آن تاریخ، اسطوره، زندگی روستایی و باورهای مردمی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

لال‌شو می‌تواند با برنامه‌ریزی فرهنگی و گردشگری، به رویدادی برای معرفی میراث ناملموس استان تبدیل شود. تولید آثار مستند، تدوین روایت‌های محلی، برگزاری برنامه‌های آموزشی در مدارس، حمایت از پژوهش‌های دانشگاهی و مشارکت هنرمندان و مردم بومی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تداوم این سنت کمک کند.

مازندران هنوز روایتگر آرش است

در روزگاری که سرعت زندگی، بسیاری از سنت‌های دیرپا را به حاشیه رانده است، بازگشت به آیین‌هایی چون لال‌شو، فرصتی برای مکث در برابر فراموشی است، فرصتی برای شنیدن صدای مردمانی که قرن‌ها با زبان طبیعت، اسطوره و مهربانی با یکدیگر سخن گفته‌اند.

لال‌شو روایت سرزمینی است که در هر رسم و آیین خود، بخشی از تاریخ و هویت خویش را به یادگار گذاشته است. شاید امروز شمار خانه‌هایی که میزبان لال می‌شوند کمتر از گذشته باشد، اما تا زمانی که داستان آرش، ترکه شیش و آرزوی برکت در حافظه مردم این دیار زنده است، چراغ این آیین خاموش نخواهد شد.

مازندران هنوز روایتگر آرش است، روایتی که این بار نه از فراز کوه‌ها، بلکه از دل کوچه‌های روستا و در سکوت آیین لال‌شو به گوش نسل امروز می‌رسد.

انتهای پیام/